ارزیابی خطر خودکشی (Suicide Risk Assessment):
مقیاس شدت خودکشی کلمبیا (Columbia-Suicide Severity Rating Scale - C-SSRS) یک ابزار غربالگری استاندارد و مبتنی بر شواهد است که برای ارزیابی خطر خودکشی از طریق مجموعهای از سؤالات ساده و مستقیم طراحی شده است. این ابزار توسط محققان دانشگاههای کلمبیا، پنسیلوانیا و پیتسبورگ توسعه یافته و در تنظیمات مختلف (مانند بیمارستانها، مدارس، و مراکز مشاوره) و برای گروههای سنی متفاوت (از کودکان تا بزرگسالان) قابلاستفاده است.
C-SSRS شدت و فوریت افکار و رفتارهای خودکشی را ارزیابی میکند و به شناسایی افرادی که نیاز به حمایت فوری دارند کمک میکند.
سؤالات مقیاس C-SSRS (نسخه Screener)C-SSRS Screener شامل ۶ سؤال بله/خیر است که شدت افکار خودکشی (Suicidal Ideation) و رفتارهای خودکشی (Suicidal Behavior) را در طول عمر و سه ماه گذشته ارزیابی میکند. تعداد سؤالات بسته به پاسخهای فرد متغیر است (حداقل ۲ و حداکثر ۶ سؤال). سؤالات بهصورت گفتوگویی یا خودگزارشی پرسیده میشوند و پاسخهای «بله» یا «خیر» ثبت میشوند. در ادامه، سؤالات همراه با توضیحات، مثالهای پاسخ، و تفسیر ارائه شدهاند.
سؤال ۱: آرزوی مرگ
متن سؤال: «آیا تا به حال آرزو کردهاید که مرده باشید یا بخوابید و بیدار نشوید؟»
(اشاره به افکار غیرفعال خودکشی یا آرزوی مرگ بدون برنامه یا نیت فعال)
دوره زمانی: در طول عمر و در ماه گذشته.
مثال پاسخ:
فرد: «بله، گاهی فکر میکنم کاش نبودم، بهخصوص وقتی خیلی ناراحتم.»
توضیح: این پاسخ نشاندهنده افکار خودکشی غیرفعال است و باید سؤالات بعدی پرسیده شود.
اقدام: اگر پاسخ «بله» باشد، به سؤال ۲ بروید. اگر «خیر» باشد، به سؤال ۶ بروید.
سؤال ۲: افکار خودکشی عمومی
متن سؤال: «آیا بهطور کلی به فکر پایان دادن به زندگی خود یا خودکشی بودهاید؟»
(اشاره به افکار خودکشی بدون برنامه مشخص)
دوره زمانی: در طول عمر و در ماه گذشته.
مثال پاسخ:
فرد: «بله، چند هفته پیش فکر کردم که شاید بهتر باشه خودمو بکشم، ولی برنامهای نداشتم.»
توضیح: این پاسخ نشاندهنده افکار خودکشی فعال است و نیاز به بررسی بیشتر دارد.
اقدام: اگر پاسخ «بله» باشد، سؤالات ۳ تا ۵ پرسیده میشود. اگر «خیر» باشد، به سؤال ۶ بروید.
سؤال ۳: روش خودکشی
متن سؤال: «آیا به این فکر کردهاید که چگونه ممکن است خودتان را بکشید؟»
(اشاره به وجود روش یا برنامه خاص)
دوره زمانی: در طول عمر و در ماه گذشته.
مثال پاسخ:فرد: «بله، فکر کردم شاید با قرص این کارو بکنم، ولی بیشتر فقط یه فکر بود.»
توضیح: این پاسخ نشاندهنده افکار خودکشی با روش خاص است که خطر را افزایش میدهد.
اقدام: پاسخ «بله» نشاندهنده خطر متوسط است و باید به سؤالات بعدی ادامه داد.
سؤال ۴: نیت خودکشی
متن سؤال: «آیا نیتی برای اقدام به خودکشی یا عملی کردن افکار خودکشی داشتهاید؟»
(اشاره به نیت یا انگیزه برای اجرای برنامه)
دوره زمانی: در طول عمر و در ماه گذشته.
مثال پاسخ:فرد: «نه، واقعاً نمیخواستم این کارو بکنم، فقط بهش فکر کردم.»
توضیح: این پاسخ نشان میدهد که نیت فعالی وجود ندارد، اما افکار همچنان خطرناک هستند.
اقدام: پاسخ «بله» نشاندهنده خطر بالا است و نیاز به مداخله فوری دارد.
سؤال ۵: برنامه و نیت مشخص
متن سؤال: «آیا برنامهای مشخص برای خودکشی داشتهاید که هم روش و هم نیت انجام آن را شامل شود؟»
(اشاره به برنامهریزی دقیق و نیت قوی)
دوره زمانی: در طول عمر و در ماه گذشته.
مثال پاسخ:فرد: «بله، چند روز پیش فکر کردم با قرص خودمو بکشم و حتی قرصها رو جمع کردم.»
توضیح: این پاسخ نشاندهنده خطر بالا با برنامه و نیت مشخص است.
اقدام: پاسخ «بله» نیاز به مداخله فوری (مانند ارجاع به بیمارستان یا تماس با خط ۱۲۳) دارد.
سؤال ۶: رفتارهای خودکشی
متن سؤال:۶a: «آیا تا به حال اقداماتی برای آمادهسازی خودکشی انجام دادهاید (مانند جمعآوری قرص، خرید اسلحه، یا نوشتن یادداشت خودکشی)؟»
۶b: «آیا تا به حال اقدام به خودکشی کردهاید یا شروع به انجام آن کردهاید که توسط شخص دیگری متوقف شده یا خودتان منصرف شدهاید؟»
دوره زمانی: در طول عمر (۶a و ۶b) و در سه ماه گذشته (۶b).
مثال پاسخ:فرد: «بله، یک بار چند سال پیش یه تعداد قرص خوردم، ولی دوستم منو پیدا کرد و به بیمارستان برد.»
توضیح: این پاسخ نشاندهنده سابقه اقدام به خودکشی است که خطر را افزایش میدهد.
اقدام: پاسخ «بله» به هر یک از این سؤالات (بهویژه در سه ماه گذشته) نشاندهنده خطر بالا است و نیاز به مداخله فوری دارد.
نحوه امتیازدهی C-SSRS
امتیازدهی:هر پاسخ «بله» = ۱
امتیاز، پاسخ «خیر» = ۰ امتیاز.مجموع امتیازات از ۰ تا ۶ متغیر است.
سطوح خطر:امتیاز ۰: خطر پایین (بدون افکار یا رفتار خودکشی).
امتیاز ۱-۲: خطر پایین تا متوسط (افکار خودکشی غیرفعال یا عمومی بدون برنامه مشخص).
امتیاز ۳ یا ۶a: خطر متوسط (افکار خودکشی با روش خاص یا سابقه اقدامات مقدماتی در طول عمر).
امتیاز ۴، ۵، یا ۶b: خطر بالا (نیت، برنامه مشخص، یا اقدام به خودکشی اخیر).
اقدامات پیشنهادی:
خطر پایین: پایش منظم، آموزش مهارتهای مقابلهای (مانند شکرگزاری یا تنفس آرام)، و ارجاع به مشاوره.
خطر متوسط: تدوین برنامه ایمنی (Safety Plan)، ارجاع به روانشناس، و پایش نزدیک.
خطر بالا: مداخله فوری (تماس با خط ۱۲۳، ارجاع به بیمارستان، یا بستری در بخش روانپزشکی).مثال عملی با پاسخها و نتیجه
سناریو: یک فرد ۳۰ ساله به یک مشاور خط بحران (۱۲۳) مراجعه میکند و میگوید احساس ناامیدی شدید دارد. مشاور از C-SSRS Screener استفاده میکند.
سؤال ۱: آرزوی مرگ
پاسخ: «بله، چند هفتهست که آرزو میکنم کاش بمیرم.»
امتیاز: ۱
توضیح: افکار خودکشی غیرفعال وجود دارد.
سؤال ۲: افکار خودکشی عمومی
پاسخ: «بله، گاهی فکر میکنم کاش خودمو بکشم، ولی برنامهای ندارم.»
امتیاز: ۱ (جمع: ۲)
توضیح: افکار خودکشی فعال بدون برنامه مشخص.
سؤال ۳: روش خودکشی
پاسخ: «نه، به روش خاصی فکر نکردم.»
امتیاز: ۰ (جمع: ۲)
توضیح: عدم وجود روش خاص خطر را کاهش میدهد.
سؤال ۴: نیت خودکشی
پاسخ: «نه، نمیخوام واقعاً این کارو بکنم.»
امتیاز: ۰ (جمع: ۲)
توضیح: فقدان نیت خطر را کمتر میکند.
سؤال ۵: برنامه و نیت مشخص
پاسخ: «نه، هیچ برنامهای ندارم.»
امتیاز: ۰ (جمع: ۲)
توضیح: فقدان برنامه مشخص.
سؤال ۶: رفتارهای خودکشی
۶a: «نه، هیچوقت چیزی آماده نکردم.»
۶b: «نه، هیچوقت اقدام به خودکشی نکردم.»
امتیاز: ۰ (جمع: ۲)
توضیح: فقدان رفتار خودکشی.امتیاز کل: ۲
سطح خطر: پایین تا متوسط.
نتیجه و اقدام:ارزیابی: فرد افکار خودکشی غیرفعال و عمومی دارد، اما برنامه یا نیت مشخصی ندارد و سابقه اقدام هم گزارش نشده است.
اقدامات پیشنهادی:تدوین یک برنامه ایمنی شامل تکنیکهای مقابلهای (مانند شکرگزاری، تنفس آرام، یا تماس با افراد حامی).
ارجاع به مشاور یا روانشناس برای جلسات CBT یا DBT.
پایش منظم از طریق تماس با خط ۱۲۳ یا ۱۴۸۰.
آموزش به خانواده برای شناسایی علائم هشداردهنده (مانند انزوا یا تغییر خلق).
مثال برنامه ایمنی:
نشانههای هشدار: احساس ناامیدی، فکر به مرگ.
استراتژیهای مقابلهای:
۵ چرخه تنفس آرام،
نوشتن ۳ مورد شکرگزاری (مثلاً: «برای دوستم، آفتاب، قهوه»)،
تماس با خط ۱۲۳.
افراد حامی: مادر (شماره)، دوست صمیمی (شماره).
مثال دوم:
یک فرد ۲۰ ساله در بیمارستان پس از اقدام به خودکشی نجاتیافته.
سؤال ۱: «بله، خیلی وقتها آرزو میکنم بمیرم.» (امتیاز: ۱)
سؤال ۲: «بله، فکر خودکشی داشتم.» (امتیاز: ۱، جمع: ۲)
سؤال ۳: «بله، به خوردن قرص فکر کردم.» (امتیاز: ۱، جمع: ۳)
سؤال ۴: «بله، گاهی واقعاً میخواستم این کارو بکنم.» (امتیاز: ۱، جمع: ۴)
سؤال ۵: «بله، قرصها رو جمع کرده بودم و میخواستم امشب این کارو بکنم.» (امتیاز: ۱، جمع: ۵)
سؤال ۶:۶a: «بله، قرصها رو جمع کردم.» (امتیاز: ۱، جمع: ۶)
۶b: «بله، دیشب یه مقدار قرص خوردم، ولی دوستم منو پیدا کرد.»
امتیاز کل: ۶
سطح خطر: بالا.
نتیجه و اقدام:
ارزیابی: فرد افکار خودکشی فعال با برنامه و نیت مشخص دارد و سابقه اقدام اخیر گزارش شده است.
اقدامات پیشنهادی:مداخله فوری: بستری در بخش روانپزشکی برای پایش و درمان.
ارزیابی روانپزشکی: بررسی نیاز به داروهای ضدافسردگی یا ضدخودکشی (مانند لیتیوم).
برنامه ایمنی:
پس از تثبیت، تدوین برنامه ایمنی با استراتژیهای مقابلهای (مانند شکرگزاری یا تماس با خط ۱۲۳).
حمایت اجتماعی: اطلاع به خانواده و افراد حامی برای نظارت نزدیک.
پیگیری بلندمدت: جلسات منظم CBT یا DBT برای کاهش خطر عود.
ویژگیها و مزایای C-SSRSسادگی:
سؤالات کوتاه و مستقیم هستند و در ۲-۴ دقیقه قابلاجرا است.
جهانی: برای همه سنین (از ۶ سال به بالا) و در بیش از ۱۵۰ زبان (از جمله فارسی) در دسترس است.
مبتنی بر شواهد: بیش از ۶۰۰ مطالعه علمی اعتبار و اثربخشی آن را تأیید کردهاند.رایگان: ابزار و آموزشهای آن رایگان در دسترس است.
انعطافپذیر: در تنظیمات مختلف (اورژانس، مدارس، کلینیکها) و توسط افراد غیرمتخصص قابلاستفاده است.
کاربرد در ایران دسترسی: C-SSRS در ایران از طریق سازمان بهزیستی، خطوط بحران (۱۲۳ و ۱۴۸۰)، و کلینیکهای روانشناسی قابلاستفاده است.
اقدامات پیشنهادی:ادغام C-SSRS در پروتکلهای اورژانس اجتماعی (۱۲۳) و مراکز بهزیستی.آموزش معلمان، پزشکان عمومی، و مددکاران برای استفاده از C-SSRS در مدارس و مراکز بهداشتی.اطلاعرسانی عمومی درباره خطوط بحران و منابع حمایتی.
شواهد علمی مطالعه Posner et al. (2011) نشان داد که C-SSRS با حساسیت ۶۷٪ و ویژگی ۷۶٪ رفتارهای خودکشی را پیشبینی میکند.